Zanieczyszczanie wód i zabudowa hydrotechniczna rzek tak dalece zmieniły
środowisko naturalne, że stada cert znalazły się na progu zagłady

Certa przypomina kształtem nieco spłasz­czonego w pionie leszcza. Podobnie jak on, ma wąskie, mocno ścieśnione z boków ciało. Wąski pas skóry na szczycie grzbietu pomiędzy głową a płetwą grzbietową jest po­zbawiony łusek. Także brzuch pomiędzy płe­twami brzusznymi i płetwą odbytową jest pozbawiony łusek i ściśnięty w wąską kra­wędź nazywaną kilem. U niektórych cert po­dobny kil, pokryty dachówkowato zagięty­mi łuskami, może się też znajdować za płe­twą grzbietową.
Podobnie jak leszcz i rozpiór, certa ma dłu­gą płetwę odbytową, w której znajduje się 18-21 rozwidlonych promieni (nieco mniej niż u leszcza). Wzdłuż linii nabocznej certy znajduje od 51 do 65 łusek. Są one mniejsze niż u leszcza, u którego na linii nabocznej le­ży 50-59 łusek. Cechą, która pozwala łatwo odróżnić certę od leszcza, krąpia i rozpióra, jest mała głowa i nieco wydłużony, mięsisty pysk z zaokrąglonym, miękkim końcem.

Barwny cykl życiowy
Przez większą część roku grzbiet certy jest szarobłękitny, boki srebrzyste, a brzuch kre-mowobiały. Przed nadejściem okresu tarła ubarwienie samców ulega zdecydowanej zmianie. Boki i grzbiet ciemnieją, stając się z czasem jednolicie czarne. Brzuch i płetwy brzuszne przybierają intensywny ciemnopo-marańczowy kolor. Głowę i przednią część ciała cert obydwu płci pokrywają w tym cza­sie drobne guzki, tworzące wysypkę tarłową. Certa jest jedynym prawdziwym wędrow­cem wśród krajowych ryb karpiowatych. Za­mieszkuje głównie dolne, przyujściowe od­cinki rzek i zalewy morskie. Dawne tarliska cert żyjących w Zatoce Gdańskiej znajdowa­ły się w podkarpackich dopływach Wisły, przede wszystkim w Sanie, a także w Dunaj­cu, Wisłoku i Wisłoce. Po wybudowaniu za­pory we Włocławku migracje tarłowe stały się niemożliwe. Część cert pozostała na stałe w rzekach i utworzyła populacje osiadłe. Wę­drówki tarłowe certy wiślanej rozpoczynają się w sierpniu, natomiast certy odrzańskiej na przełomie kwietnia i maja. Tarło odbywa się na przełomie maja i czerwca. Certy wybiera­ją na tarliska kamienisto-żwirowate miejsca. 80-100 tys. jaj jest składanych w kilku por­cjach. Certy z Wisły składają ikrę w trzech
lub czterech porcjach, natomiast certy z Od­ry zwykle tylko w dwóch. W zależności od temperatury wody rozwój zarodków trwa od pięciu do dziesięciu dni. Świeżo wyklute lar­wy kryją się przed światłem pod kamienia­mi. Po czterech lub pięciu dniach podpływa­ją do powierzchni wody, żeby zaczerpnąć po­wietrza, którym wypełniają swój pęcherz pławny połączony z przełykiem specjalnym przewodem powietrznym.

Formy lokalne
Wyróżnia się sześć podgatunków certy, choć trudno przypuszczać, że istnieją pomiędzy ni­mi większe różnice biologiczne. Najwięcej cech odmiennych wykazuje podgatunek cer­ty zamieszkujący basen Morza Azowskiego. Należące do niego ryby osiągają wyraźnie mniejsze rozmiary i składają mniej ikry niż in­ne certy. Kilka izolowanych, naturalnych po­pulacji certy zamieszkuje podalpejskie jeziora południowych Niemiec i Austrii. Certa wyka­zuje dużą zdolność przystosowywania się do warunków środowiska. Potrafi zaadaptować się w sztucznych zbiornikach, pod warunkiem że ma możliwość odbywania tarła w potokach, które zasilają te akweny. Certa wędrowna do­rasta do 45 cm długości i 1,5 kg wagi. Ryby z populacji osiadłych są zwykle dużo mniejsze.